Hər həkim pasiyentin əzablarına son qoymağa kömək etmək istəmir və bu anlaşılandır, çünki bu tibbi prosedurun, insani tərəfi var. Bəs dini qiymətləndirməyə görə evtanaziya qəbul olunmalıdırmı?

Evtanaziya nədir?

Evtanaziya — ağır və sağalmaz xəstəlikdən əziyyət çəkən insanın əzablarını dayandırmaq məqsədilə onun həyatına son qoyulmasıdır.

Dünyanın əksər ölkələrində evtanaziya qadağandır. Bu praktikanın icazə verildiyi yerlərdə isə ona daha çox xərçəng, QİÇS və digər sağalmaz xəstəliklərdən əziyyət çəkən pasiyentlər müraciət edir.

Evtanaziyanın hansı növləri var?

Bunun bir neçə variantı mövcuddur.

Aktiv və passiv evtanaziya Bu bölgü müdaxilə formasına görədir:

• Aktiv evtanaziya — tibb işçisinin qəsdən pasiyentin həyatına son qoymasıdır. Məsələn, insana ölümcül dozada preparatın yeridilməsi.
• Passiv evtanaziya — həyatı dəstəkləyən müalicədən imtina edilməsidir. Məsələn, süni tənəffüs aparatının söndürülməsi, ömrü uzadan dərmanların və ya əməliyyatların ləğv edilməsi.

“Passiv evtanaziya” termini getdikcə daha az istifadə olunur, çünki müalicədən imtina etmək hüquqi və etik baxımdan həyata qəsdən son qoymaqdan fərqlənir.

Ölümdə tibbi yardım Bu növü həmçinin “assistentli suisid” (yardımlı intihar) və “həkimin köməkliyi ilə intihar” da adlandırırlar. Bu halda tibb işçisi sağalmaz xəstənin razılığı ilə ona preparatın ölümcül dozasını verir. Maddəni insan özü müstəqil şəkildə qəbul edir.

Könüllü, qeyri-könüllü və məcburi evtanaziya Burada əsas faktor insanın razılığıdır:

• Könüllü evtanaziya — pasiyent özü dərk edilmiş şəkildə ölmək qərarı verdikdə və həyatına son qoyulmasına rəsmi razılıq verdikdə həyata keçirilir.
• Qeyri-könüllü evtanaziya — xəstənin öz həyatına son qoymaq istəyini ifadə edə bilmədiyi (məsələn, komada olduğu) və qərarın fəaliyyət qabiliyyəti olmayan pasiyentin adından başqası tərəfindən verildiyi haldır. Demək olar ki, bütün ekspertlər bu növü qeyri-etik adlandırırlar, çünki müdaxilə insanın xəbəri olmadan baş verir.
• Məcburi evtanaziya — fəaliyyət qabiliyyəti olan pasiyentin iradəsinə qarşı həyata keçirilir və qətl hesab olunur.

Tibbi ölümün qanuni şəkildə tətbiq olunduğu ölkələrdə söhbət yalnız könüllü variantdan gedir.

Dini prizmadan bu prosedur necə qiymətləndirilir?

Səmavi dinlərin (İslam, Xristianlıq və İudaizm) evtanaziyaya yanaşması ümumilikdə mənfidir. Din, insanın həyatı üzərindəki mütləq sahibliyin fərdə yox, Yaradana məxsus olduğu prinsipinə əsaslanır.

Mətndə qeyd olunan növləri dini doktrinalar baxımından belə qruplaşdıra bilərik:

Həyata qəsdən son qoyulması (Aktiv evtanaziya və Assistentli suisid)

Mətndə insanın şüurlu şəkildə ölüm istəməsi (“Könüllü evtanaziya”) və həkimin ona ölümcül doza verməsi (“Ölümdə tibbi yardım”) qeyd olunur.

• Dini qiymətləndirmə: Bu, dində intihar və ya qətl (həkim tərəfindən) kimi tövsif olunur. İslamda bədən insana verilən bir əmanətdir və insanın öz canına qəsd etməsi böyük günahlardan sayılır (Nisə surəsi, 29-cu ayə: “Özünüzü öldürməyin!”). Xristianlıqda da həyat Tanrının müqəddəs hədiyyəsidir; “Öldürmə” əmri həm başqasını, həm də özünü öldürməyi qadağan edir. Həkimin bu prosesdə iştirakı isə onu “qatilin şəriki” statusuna salır.

Əzabların hikməti və səbr

Əslində evtanaziya “əzablara son qoymaq məqsədi” ilə əlaqələndirilir.

• Dini qiymətləndirmə: Teoloji nöqteyi-nəzərdən fiziki əzablar və xəstəliklər mənasız deyil. İslam və Xristianlıqda xəstəliklər insanın günahlarının bağışlanması, ruhən təmizlənməsi və səbr imtahanı kimi görülür. İnsanın ağrılardan qaçmaq üçün ölümü seçməsi Yaradanın qədərinə və bəxş etdiyi ömür müddətinə üsyan kimi dəyərləndirilir.

Müalicəni dayandırmaq (Passiv evtanaziya)

Mətndə qeyd olunur ki, passiv evtanaziya (məsələn, süni tənəffüs aparatının söndürülməsi) artıq hüquqi olaraq ayrıca qiymətləndirilir.

• Dini qiymətləndirmə: Dinlər bu məsələdə daha mülayim və fərqli mövqedədirlər. Məsələn, İslam fiqhində və bir çox xristian məzhəbində əgər tibb elmi xəstənin sağalacağına heç bir ümid vermirsə və beyin ölümü reallaşıbsa, yalnız süni aparatlar vasitəsilə bədəni saxlamaq məcburi deyil. Belə hallarda müalicəni dayandırmaq “aktiv qətl” deyil, insanın təbii ölümünə (Tanrının təqdirinə) mane olmamaq kimi qəbul edilir. Cəsədin süni şəkildə işgəncəvari saxlanılmaması dini etika ilə ziddiyyət təşkil etmir.

Qeyri-könüllü və məcburi evtanaziya

• Dini qiymətləndirmə: Dini qanunlara görə, bir insanın canını onun icazəsi olmadan və ya icazəsi ilə (əgər qanuni cəza və ya müharibə halı yoxdursa) almaq birmənalı olaraq böyük qətldir və ən ağır günahlardan biridir.

Nəticə olaraq qeyd etmək olar ki, dini prizmadan yanaşdıqda, mətndə təsvir olunan ssenarilərin çoxu (aktiv evtanaziya, assistentli intihar) Yaradanın iradəsinə müdaxilə hesab olunur. Həkimin vəzifəsi həyatı sonlandırmaq deyil, onu qorumaq və ağrıları yüngülləşdirməkdir (paliativ baxım).